پنجشنبه یازدهم تیر 1388
چگونگی تشکیل کوهها، آتشفشانها ، دورانهای زمین شناسی و رشته کوههای ایران

ماگما، آتشفشان ، گسل ، زلزله ، تپه ، دره

از برخورد این صفحات در ناحیه تصادم سنگ ها چین می خورند. در چنین شرایطی ، سنگهای گداخته که ماگما نام دارند، ممکن است به سطح زمین رانده شوند و تشکیل آتشفشان بدهند. فشار زیاد در محل برخورد صفحات ممکن است آنقدر ادامه یابد که سنگها به حرکت در آیند یا بشکنند. این شکستگی ، گسل نام دارد ، امواج شدید این حرکتهای ناگهانی ، زلزله نامیده می شود.

در قسمت جبه زمین ، با ضخامت حدود 3000 کیلومتر ، اگر صفحه ای به زیر صفحه دیگر و به پایین رانده شود ، بر اثر این فشار صفحه رانده شده شروع به ذوب شدن می کند. این عمل باعث به وجود آمدن ماگما می شود. اگر ماگما راهی به سطح زمین پیدا کند، تشکیل آتشفشان  و نهایتا کوهها را خواهد داد . صفحاتی که زیر اقیانوس قرار دارند، وقتی که از هم دور می شوند، ماگما بالا می آید و بستر تازه ای برای اقیانوس  تشکیل می دهد. گاهی هم این فعل و انفعالات ، جزایر آتشفشانی را بوجود می آورند.  *(توضیح : ماگما تیسم و سنگ های آذرین در مطلب آموزشی ضمیمه، مو جود است)

امروزه در حدود 400 میلیون نفر در اطراف آتشفشان هایی زندگی می کنند که یا فعال اند و یا خاموش. دهه 1980 شاهد بزرگترین فورانهای آتشفشانی قرن بیستم بوده است.

از جمله، آتشفشان کوه سنت هلنز در امریکای شمالی (60 کشته) ، ال چیچون در مکزیک (2000 کشته) و نوادودل رویس در کلمبیا (2200 کشته) را می شود نام برد.

در پوسته زمین اگر چین خوردگی ها به طرف بالا باشند ، کوهها و تپه ها را تشکیل داده اند. اگر چین خوردگیها به سمت پایین باشند، سبب پیدایش دره می گردد. هر گاه چند قطعه کوه به همدیگر چسبیده باشند و یک منطقه پهن و وسیع را در میان خودشان بوجود آورند، به آن منطقه فلات گفته می شود.

انواع آتشفشان :

بر اثر آمار ، نزدیک به 600 آتشفشان فعال وجود دارد که هر ساله حدود 50 تای آنها فوران می کند.

آتشفشان ها بر سه نوع اند:

1-       زنده و فعال

2-      زنده و خاموش

3-     مرده

این عنوان ها از لحاظ زمان زمین شناسی کاربرد دارند. برای مثال ، آتشفشان عظیمی که زمانی در محل کنونی ادینبرگ (در اسکاتلند)واقع بود، اکنون مرده است. این آتشفشان از 325 میلیون سال پیش فوران نکرده است. از آتشفشانهایی که از لحاظ زمان تاریخی ، مثلا در 10000 سال گذشته فوران نکرده اند، نباید به عنوان آتشفشان مرده نام برد بلکه باید آنها را جزو آتشفشانهای خاموش به حساب آورد. برای مثال از میان چهارده فوران شدیدی که از سال 1800 میلادی به بعد رخ داد ، دوازده تا از لحاظ زمان تاریخی ، نخستین فوران بودند. تاریخ، این آتشفشان، را مرده می پنداشت، در حالیکه آنها در واقع خاموش بودند. آتشفشانهای خاموش به دو دلیل خطرناک هستند.

1-     ممکن است دهانه آنها با گدازه های قدیمی مسدود شده باشد. اگر آنها دوباره فوران کنند، فشار زیادی در داخل دهانه ایجاد می شود. در نتیجه فوران آنها با انفجار بسیار شدیدی همراه خواهد بود و ممکن است تمام قله از جا کنده شود و خسارت های فراوانی به بار آید.

2-    از آنجا که آتشفشانهای خاموش طی سالیان دراز غیر فعال بوده اند، ممکن است مردم زیادی در اطراف انها زندگی کنند که در این صورت ، جانشان در معرض خطر قرار می گیرد. معروف ترین نمونه آتشفشان خاموش که یکباره فعال شد ، قله «وسوویوس» در ایتالیاست. این آتشفشان در سال 1979 میلادی فوران کرد. بر اثر آن ، شهرهای پمپی و هرکولانیوم در زیر خاک مدفون شدند و بیشتر ساکنان انها در میان گرد و غبار و خاکستر خفه شدند.

با توجه به اینکه حرکت فعلی صفحات از 200 میلیون سال پیش آغاز شده است ، این مدت در مقایسه با عمر زمین که 4600 میلیون سال است، گذشته بسیار نزدیکی است. زمین شناسان از کوه های چین خورده و آتشفشان های جدید به عنوان کوه های جوان نام می برند. حتی کوه های عظیم و مرتفع هیمالیا از نظر زمان زمین شناسی ، بسیار جوان است.

کوههای زیر دریا و جزیره ها:

در زیر آب اقیانوسها و دریاها ، کوههای بسیار مرتفعی وجود دارند. بلندی بعضی از این کوهها ، حتی به ارتفاع کوه اورست می رسد. همچنین ، سرزمینهای مسطح و دره هایی عمیق نیز در بستر اقیانوسها و دریاها قرار گرفته اند. بسیاری از کوههایی که در زیر دریا قرار گرفته اند، بر اثر فعالیتهای مواد آتشفشانی  درون زمین پدیدار گشته اند. هر گاه کوههای زیر زمینی از سطح آب بیرون نزنند و به شکل یک محوطه خشک در بیایند، جزیره نامیده می شوند. یکی از مشهورترین جزایر دنیا که توسط رشته کوههای آتشفشانی ساخته شده است ، جزیره قناری در اقیانوس آتلانتیک می باشد. اکنون کوههای بسیاری در زیر آبهای دریا و اقیانوسها قرار گرفته اند که فعالیتهای آتشفشانی دارند، ارتفاع این کوهها ، بر اثر افزوده شدن مواد مذاب درون زمین بر سطح فوقانی آنها ، بیشتر و بیشتر شده و سرانجام منجر به بیرون آمدن قله کوه از سطح اب می شود.

دوران زمین شناسی ، تولد کوهها ، معرفی موقعیت رشته کوههای ایران

سرزمین های داخلی فلات ایران اغلب تحت تاثیر حرکات زمین زا  قرار داشته اند. به این ترتیب که در این نواحی ، نیروهای درونی بصورت عمودی بر طبقات سطح زمین وارد آمده و تحت تاثیر این نیروهای عمودی ، طبقات شکسته شده و در نتیجه، حرکت متناوب این نیروهای درونی به سمت بالا و پایین که به آن حرکت زمین زا می گویند موجب ایجاد گسله ها شده است. یکی از عوامل ایجاد ناهمواری ، خروج گدازه های درونی زمین از راه منافذ  یا از طریق شکافهای ناشی از گسله هاست که بیشتر و بطور محدود در تغییر شکل ناهمواریها دخالت دارد. برای بررسی دقیق وعلمی تر ، لازم است که دورانهای مختلف زیستی را در تقسیم بندی زیر مورد توجه قرار داده ، تا بهتر بتوانیم با موقعیت کوهها و آتشفشانهای ایران آشنا شویم.

1-     دوران اول: پالئوزوئیک (زیست قدیم) که به مدت  تقریبی 340 میلیون سال طول کشیده و در این دوران، کوهها فرسوده ، گنبدی شکل و از شیبهای ملایم برخوردار بوده اند.

2-    دوران دوم: فروزوئیک (زیست میانی) ، طول این دوران به مدت تقریبی 160 میلیون سال بوده و در این دوران ، رگه های زغال سنگ و گاز طبیعی وجود داشته است.

3-    دوران سوم : سنوزوئیک (زیست جدید) ، طول این دوران بطور تقریب 69 میلیون سال طول کشیده و ادامه آنرا ترشیاری          می گویند. در این دوران اغلب کوههای عظیم جهان شکل گرفته ، که حاصل  جنبشهای کوه زایی دوران سنوزوئیک  می باشند. از مشخصات این دوران ، پدید آمدن قله های مرتفع ، نوک تیز ، دره های عمیق ، همراه با صخره ها و سنگها می باشند. هیمالیا ، آلپ، راکی ، البرز و زاگرس محصول این دوران می باشند.

4-    دوران کواترنری: که بطور تقریب یک میلیون سال طول کشیده . آتشفشان های ایران در اواخر دوره ترشیاری و اوایل کواترنری فعال شده اند و تفتان مربوط به دوران کواترنری می باشد. قابل توجه است که دماوند ، سبلان، سهند و تفتان توسط گدازه هایی که از راه منافذ محدود به خارج راه یافته اند، تشکیل شده ولی کوه کرکس ، توسط گدازه هایی که از راه گسله ها و شکافهای بزرگ به روی زمین امده ،تشکیل شده است.

کوههای ایران محصول دوران سوم زمین شناسی بوده که اکثر آنها در قالب رشته کوههای البرز ، زاگرس ومرکزی تقسیم بندی و معرفی   می شوند.

رشته کوه البرز: کوههای شمالی ایران قسمتی از چین خوردگی های بزرگ آلپ و هیمالیا هستند که به صورت چند رشته مختلف و بدنبال کوههای قفقاز ، ار آرارات در ترکیه شروع شده و در جهت غرب به شرق، بطول تقریبی 1800 کیلومتر امتداد یافته و به کوههای هندوکش در افغانستان متصل می شوند. این رشته در ادامه خود ، کوههای آذربایجان و طالش  و رشته البرز در مرکز و کوهها ی شمالی خراسان را در بر می گیرد.

بلندترین قله این رشته کوه دماوند (بام ایران ) با ارتفاع 5671 متر می باشد. علم کوه با ارتفاع 4850 متر دومین قله رشته کوه البرز می باشد. در این رشته کوه  حدود 40 قله فراتر از 4000 متر وجود دارد.

تنوع اقلیمی و پستی و بلندی در این منطقه باعث رویش گیاهان گوناگونی گردیده است . تنوع جانوری این منطقه نیز به دلیل قرار گرفتن در بین نواحی (ایران- تورانی) و (اروپا- سیبری) بسیار زیاد است.

دامنه های شمالی البرز که تا 50 سال پیش از جنگلهای انبوه پوشیده بود، جنوبی ترین بخش ناحیه رویشی (اروپا - سیبری) است . در غرب این منطقه بارندگی سالیانه گاه به بیش از 2 متر می رسد ولی در شرق از میزان آن کاسته می شود.

رشته کوه زاگرس:

 زاگرس رشته کوهی مرتفع ، پهناور و بسیار طولانی است که از شمال غربی به سمت جنوب و جنوب شرقی کشور و در امتداد خلیج فارس تا تنگه هرمز کشیده شده است. زاگرس که کوهستانی بسیار جوان است دارای قله های بسیار با ارتفاع  بیش از 4000 متر است . فقط در بخش زاگرس مرکزی ، رشته کوه دنا  دارای 47 قله فراتر از 4000 متر می باشد. بلندترین قله زاگرس درمنطقه دنا (قله بیژن 3 یا قاش مستان به ارتفاع 4435 متر ) می باشد.

ابرهای باران آوری که از اقیانوس اطلس بر میخیزند و از فراز مدیترانه به سمت شرق حرکت می کنند با رسیدن به زاگرس متوقف می شوند و در دامنه غربی آن می بارند. میزان بارندگی سالیانه در نواحی مختلف زاگرس بین 200 تا بیش از هزار میلیمتر تغییر می کند. این کوهستان بین دو ناحیه ، (مدیترانه ای) و (ایران تورانی) قرار دارد و سیمای گیاهی و جانوری آن به شدت تحت تأثیر این دو ناحیه قرار گرفته است.

رشته کوه مرکزی ایران:

فلات مرکزی ایران ، فلاتی است با وسعت زیاد که از البرز تا زاگرس و به سمت شرق تا افغانستان و پاکستان دامن گسترده است. میانگین ارتفاع در این فلات 1300 متر است و ارتفاع بلندیها در داخل دشت کویر به 700 متر و در بخش مرکزی لوت به 300 متر کاهش پیدا می کند. رشته کوههای بلند البرز و زاگرس تا حد زیادی مانع از ورود ابرهای باران آور مدیترانه به این فلات می شوند. از این رو میزان بارندگی در این فلات کمتر از 300 میلیمتر در سال است. در این فلات رودخانه ای جاری نیست . رودخانه هایی که از البرز و زاگرس به داخل ایران سرازیر می شوند ، در شوره زارها و تالابها ی شور فلات مرکزی تبخیر می شوند. این سرزمین خشک و وسیع ، خصوصیات کویری را داراست . کویرهای بزرگ فلات داخلی به نامهای دشت کویر و کویر لوت ، بخش عمده فلات داخلی را شامل می شوند. بخش مرکزی ایران به شدت تحت تاثیر رویش (ایران- تورانی ) است . این ناحیه بسیار وسیع از آسیای مرکزی تا جنوب غربی آسیا کشیده شده است. فلات داخلی ایران تقریبا در وسط این ناحیه قرار دارد. آب و هوای این ناحیه قاره ای است و تابستانهای گرم و خشک و زمستانهای بسیار سرد بر آن مسلط است. کمی مقدار بارندگی و طولانی بودن فصل خشک ،  این ناحیه را از دیگر نواحی متمایز می سازد . این ناحیه تقریبا سه چهارم خاک ایران را در بر گرفته و حدود 70 درصد انواع گیاهان ایران در این گستره جغرافیایی دیده می شوند. رشته کوههای مرکزی ایران ، به صورت شمال غربی – جنوب شرقی ، از شرق دشت رزن (شمال همدان) آغاز شده و ادامه آن به کوههای کرکس (در نطنز) ، کوههای اردستان و نائین ، کوههای عقدا، شیرکوه و بالاخره کوههای مرتفع هزار ، لاله زار ، جبال بارز و جوپار کرمان و تا حدود شمال دریاچه جازموریان خاتمه می یابد. رشته کوههای مرکزی از مواد آذرین دورنی و خروجی تشکیل یافته اند و نقش سنگهای اتشفشانی اواخر دوران سوم زمین شناسی (ترشیاری) در آنها اهمیت زیادی دارد.

قله های مرکزی شاخص در این رشته کوه عبارت از: سبلان(4810 متر)، هرم داغ(4700 متر) ،سهند (3700 متر) ، کرکس (3950 متر) ، شیرکوه (4050 متر) ، برفخانه طرزجان (4000 متر) ، لاله زار (4350 متر) ، هزار (4450 متر) ، بحر آسمان (4300متر) ، آفرین کوه (تفتان، 4100 متر)

* مطالب کمک آموزشی ضمیمه

ماگما تیسم و سنگهای آذرین :

سنگها از تجمع کانیها حاصل می شوند . کانیها ، مواد طبیعی ، غیر آلی و اساساً متبلور و جامدی هستند که ترکیبات شیمیایی نسبتاً ثابتی دارند.

-     کانیهای ماگمایی : 95% از وزن پوسته زمین را سنگ های آذرین تشکیل می دهند ، این سنگها از سرد شدن مواد مذاب درونی به نام ماگما بوجود آمده اند.

-     ماگما : یک ترکیب سیلیکاتی با مقداری اکسیدهای فلزی ، بخار آب و دیگر مواد فرار است که از اعماق به قسمتهای بالایی پوسته راه می یابد. ماگما با استفاده از قسمتهای ضعیف  پوسته مانند شکافها و درزهای موجود ، راه خود را به بالا باز کرده  به سطح زمین نزدیک می شود. ماگما ضمن بالا آمدن به تدریج دمای خود را به سنگهای اطراف منتقل می کند و سرد می شود، کم شدن فشار سبب می شود که مواد فرار و بخار آب موجود در ماگما از آن خارج شده به درون درزها و شکافهای سنگهای پوسته راه یابند. این تغییر و تحولات باعث بوجود آمدن سنگهای آذرین درونی می شود.

-         رگه های معدنی بعد از این تغییر  و تحولات بوجود می آیند.

-         گدازه : قسمتی از ماگما که به سطح زمین راه می یابد گدازه نام دارد.

-         بازالت : یا سنگ پا از سرد شدن سریع گدازه به وجود می آیند.

99% حجم سنگهای آذرین را سیلیس و سیلیکاتهای فلزاتی چون آلومینیم ، آهن ، کلسیم ، منیزیم ، سدیم و پتاسیم تشکیل می دهند(کانیهای سیلیکاتی)

-     کانی های رسوبی : مواد حاصل از تخریب سنگهای آذرین و رسوبی توسط آبهای جاری به حوضه های رسوبگذاری  حمل     می شوند و در دریاچه ها یا دریاها ته نشین می شوند. پاره ای از کانیها ابتدا در آبها به حالت محلول در می آیند و سپس در اثر تبخیر و یا واکنش های شیمیایی  در دریاچه ها و دریاها ، کانیهای رسوبی را پدید می اورند. در بین آنها کانیهای رسوبی همراه با مواد آلی گیاهی و جانوری و پاره ای از باکتریها ، خارجی ترین قشر پوسته زمین یعنی خاک را بوجود  می آورند. بعضی از کانیها مانند اورانیم ، از منابع سوختهای هسته ای هستند . رُسها در تهیه ظروف سفالین و دارو ، کاغذهای براق و در صنایع غذایی به عنوان تصفیه کننده مورد استفاده قرار می گیرند.

-     ترکیبات شیمیایی ماگما متفاوت است ، بعضی سیلیس زیاد (ماگمای اسیدی) و بعضی سیلیس کمتر و در عوض عناصر آهن ، منیزیم و کلسیم بیشتر دارند. (ماگمای بازیک)

-     دمای ماگما بیش از 700 درجه سانتیگراد است. در این مذاب جوشان ، گازها ، قطعات بلور در حال رشد و قطعات سنگی کنده شده وجود دارد.

-         ماگما که به سطح زمین رسیده باشد بیشتر گازهای خود را از دست می دهد که به آن گدازه می گویند

-         از انجماد گدازه در سطح زمین سنگهای آتشفشانی بوجود می آید. (ولکانیسم)

-         ماگما ممکن است در شکستگیها تدریجا منجمد شود. (سنگها آذرین درونی)

ماگما ی اسیدی ، گازها و بخار آب به آسانی خارج نمی شود و تجمع آنها موجب ازدیاد فشار درونی و درنتیجه انفجار شدید می شود.

-     سنگهای رسوبی : فرایند هوازدگی ، سنگهای قدیمی را به تدریج متلاشی و تبدیل به قطعات کوچکتر می کند . عوامل فرسایش مثل آبهای جاری ، باد ، امواج ، یخ ، جاذبه مواد حاصل از هوازدگی، سنگهای بستر را حمل و آنها را خردتر می کند. این مواد را رسوبات می گویند. ذرات ماسه در تلماسه های صحرایی، گل رس در مرداب ، ریگ در بستر رودخانه و حتی گرد و خاک روی وسایل منزل ، مثالهایی در مورد این فرآیند بی وقفه است .حدود  (هفتاد و پنج درصد) سطح قاره را لایه نازکی از سنگهای رسوبی می پوشاند (5% حجم پوسته ) و محتوی فسیل اند، که در مطالع گذشته زمین و گسترش و تغییرات جانداران، مورد استفاده قرار می گیرند.

رسوب گذاری :

وقتی آبهای جاری ، یخچالها ، امواج ، یا باد انرژی خود را از دست بدهند و نتوانند رسوبات را بیشتر از آن حمل کنند ، ته نشین شدن رسوبات شروع می شود. رسوبگذاری شامل رسوبات شیمیایی یا زیستی ، مثل صدفهای دو کفه ای در کف دریا یا توده های گیاهی در بستر با تلاقها نیز می شود. این رسوبات ممکن است از اجساد موجودات یا تجمع باقیمانده آنها تشکیل شوند.

زغال سنگ : از تغییر شدید باقیمانده گیاهان ، با مقدار متفاوتی رس تشکیل شده اند.

نفت : ماده معدنی مایع و سیاه رنگ است که منشا آن عمدتا بقایای موجودات ریز و شناور در آب دریا و پلانکتونها است .

استالاکتیت و استالاکمیت :

- رسوبات کربنات کلسیم در بسیاری از غار ها شکل های متنوعی ایجاد می کند . آبهای جاری و بی کربنات کلسیم با عبور از منافذ و شکافهای سنگها به فضای خالی غار می رسد و به آهستگی در آن می چکد. هر قطره پس از تشکیل در سقف غار، بخش کوچکی از دی اکسید کربن خود را از دست می دهد. و در نتیجه، ذره ای از کربنات کلسیم در سقف غار تشکیل می شود که به آن استالاکتیت   (چکنده ) می گویند. قطرات آبی که از استالاکتیت ها می چکد، هنوز دارای مقداری بی کربنات کلسیم است که پس از برخورد  به کف غار بخش دیگری از کربنات کلسیم خود را از دست می دهد و برجستگی های مخروطی یا استوانه ای شکلی در کف غار ایجاد می کند که استالاکتیت خوانده می شود.

 

منابع:

1-       کوهها ، نوشته لارنس ویلیامز

2-      کتابهای آموزشی دانشگاه آکسفورد درباره کوهها

3-     کتاب طبیعت ایران ، اثر مهندس بیژن دره شوری

4-     مطالعات کانون سبز فارس

 

                                                                                       نعمت اله امیریان  

                                                                                      (مسئول آموزش کانون سبز فارس)

 

نوشته شده توسط نعمت اله امیریان در 13:48 | | لینک به این مطلب